[Viện Men Chậm – GÓC NHÌN CHUYÊN SÂU - Bài 1] BẠN CÓ NGHĨ RẰNG TRÀ LIỆU PHÁP TRONG ĐÔNG Y CÓ THỂ CHỮA BỆNH?

[Viện Men Chậm – GÓC NHÌN CHUYÊN SÂU - Bài 1]

BẠN CÓ NGHĨ RẰNG TRÀ LIỆU PHÁP TRONG ĐÔNG Y CÓ THỂ CHỮA BỆNH?

— Một cuộc phỏng vấn với ông Vệ Minh
Văn: Ngô Gia Khang | Ảnh: Chu Lực 

Lời người biên tập:
Ông Vệ Minh từng là chủ biên cuốn “Học thuyết Trà Liệu Trung Hoa” xuất bản năm 2010, và sau đó là tác giả chuyên khảo “Trà Liệu Pháp Trung Hoa” xuất bản năm 2021. Ông là một trong những người đi đầu trong việc đề xướng và thực hành trà liệu pháp tại Trung Quốc.

Vào tháng 3 năm 2024, chúng tôi đã có một cuộc trò chuyện với ông xoay quanh đề tài trà liệu trong trí tuệ Đông y, nhằm làm rõ một số vấn đề cơ bản liên quan đến trà liệu pháp Trung Hoa. Sau khi bài phỏng vấn được công bố, ông Vệ Minh cho biết đã có rất nhiều người tìm đến ông, thể hiện sự quan tâm sâu sắc đến lĩnh vực này.

Lần này, chúng tôi tiếp tục tập trung ánh nhìn vào trà liệu trong trí tuệ Đông y. Chủ đề “trà liệu pháp Trung Hoa” vẫn không ngừng khơi gợi sự tò mò, nhất là khi ngày càng có sự đồng thuận chung rằng: trà không phải để chữa bệnh, mà là để chữa “bệnh chưa phát”.

Vì vậy, câu hỏi liệu trà liệu pháp Đông y có thể “chữa bệnh” hay không, cần được đưa về đúng bối cảnh: một cuộc khảo sát đa chiều, giao thoa giữa lịch sử và hiện đại. Chính điều này đã mở ra cuộc trò chuyện lần thứ hai giữa chúng tôi với ông Vệ Minh – để cùng đi sâu hơn vào bản chất của trà và trị liệu trong truyền thống Đông y Trung Hoa.

Khi nhắc đến những cây trà đã hàng trăm năm tuổi, cao lớn sừng sững, lại còn có thể trị bệnh — nhiều người liền bật cười: “Làm gì có chuyện lá cây lại chữa được bệnh?”

Hỏi: Xin ông giới thiệu vắn tắt về lịch sử và quá trình phát triển của Trà Liệu Pháp Trung Quốc.

Ông Vệ Minh:
Trà liệu pháp Trung Quốc, với tư cách là một phương pháp, đồng thời là một lĩnh vực học thuật, hiện nay đã có định nghĩa tương đối chính xác như sau:

Đó là phương pháp sử dụng trà đơn vị (trà một vị) để tạo thành đơn phương hoặc phối hợp thành phương thang, sau đó hãm bằng nước sôi hoặc nấu nhẹ, lấy phần nước uống vào nhằm phòng bệnh và chữa bệnh – một dạng liệu pháp tự nhiên.

Phương pháp này lấy nền tảng từ lý luận trà học truyền thống Trung Quốc, kết hợp với nguyên lý y học cổ truyền Đông phương, từ đó hình thành nên một hệ thống mới chuyên nghiên cứu tác dụng phòng – trị bệnh của lá trà.

Quay về với lịch sử của trà liệu Trung Quốc, trước tiên phải nhắc đến một ghi chép quen thuộc mà nhiều người cho là bắt nguồn từ sách Thần Nông Bản Thảo Kinh (神农本草经):

“Thần Nông nếm trăm thứ cỏ, mỗi ngày trúng bảy mươi thứ độc, gặp được trà mà giải.”

Tuy nhiên, cần làm rõ: Trong bản hiện còn lưu hành của Thần Nông Bản Thảo Kinh, không hề có câu nói này. Việc dẫn nguồn đến Thần Nông rất phổ biến khi nói về gốc tích của y – dược Trung Hoa, đặc biệt là phần dược. Phần y thường được gắn với Hoàng Đế. Dù vậy, thời đại Thần Nông chưa có chữ viết, nên những ghi chép cụ thể như vậy phần nhiều thuộc phạm trù huyền thoại dân gian.

Thứ hai cần đề cập là sách Tân Tu Bản Thảo (新修本草) đời Đường. Tại sao cuốn này quan trọng? Bởi vì đây có thể xem là Dược điển chính thức của nhà Đường. Trong sách này, trà lần đầu tiên được ghi nhận chính thức như một vị thuốc, kèm theo phần miêu tả rõ ràng về các loại bệnh có thể dùng trà để điều trị. Đây là văn bản đầu tiên ghi chép chính thức trong lịch sử Trung Hoa về trà với tư cách là thuốc trong hệ thống y học cổ truyền.

Cần lưu ý rằng Tân Tu Bản Thảo còn ra đời trước cả cuốn Trà Kinh của Lục Vũ, cho nên rất có khả năng Lục Vũ khi viết rằng “trà có thể trị bệnh” trong Trà Kinh, đã từng tham khảo hoặc chịu ảnh hưởng từ Tân Tu Bản Thảo, hoặc từ các ghi chép dân gian đương thời.

Thứ ba là bộ sách Bản Thảo Cương Mục của Lý Thời Trân – một trong những đỉnh cao của y học Trung Hoa. Trong đó, ông miêu tả rất chi tiết về tác dụng dược lý của trà. Tôi và các học trò từng tiến hành một nghiên cứu để kiểm đếm số lượng phương thuốc trong Bản Thảo Cương Mục có sử dụng trà, kết quả cho thấy có hơn 100 phương sử dụng trà làm thành phần chính hoặc phụ.

Tóm lại, từ truyền thuyết cho đến các ghi chép chính thống, có thể thấy lịch sử người Trung Hoa dùng trà làm thuốc là rất lâu đời. Trà không chỉ là thức uống — trà còn là một phần không thể tách rời trong lịch sử y dược của chúng ta.

Khi bước vào thời hiện đại, nhận thức của con người về giá trị dược liệu của trà bắt đầu xuất hiện một kiểu tư duy khá kỳ lạ.

Y học cổ truyền Trung Hoa vốn quen dùng thực vật – đặc biệt là các loại thảo mộc – để chữa bệnh. Những cây cỏ nhỏ mọc trên núi được dùng làm thuốc, điều này xưa nay người dân đều chấp nhận và ít khi nghi ngờ.

Thế nhưng, một khi nói đến những cây trà vài trăm năm tuổi, cao lớn sừng sững mà cũng có thể chữa bệnh, thì lại bị xem là chuyện khôi hài: “Lá cây sao có thể chữa bệnh?”

Tuy nhiên, từ góc nhìn của người xưa thì lá trà cũng là bản thảo (thuốc).
Thảo bản, mộc bản – đều là thực vật, đều có thể dùng làm thuốc. Người xưa không hề có rào cản nhận thức nào giữa “cỏ” và “lá cây cao lớn” khi bàn về dược tính.

Chính vì thế, tôi luôn cảm thấy khó hiểu trước quan niệm phủ nhận khả năng chữa bệnh của trà.
Với tôi, đó là một vấn đề về nhận thức hiện đại, không phải bản chất của trà. Và chính điều ấy đã thôi thúc tôi chọn trà có thể trị bệnh làm hướng nghiên cứu chủ đạo của bản thân suốt nhiều năm.

Hỏi: Ông từng nhắc rằng trà liệu pháp trong y học cổ truyền Trung Hoa bị gián đoạn sau thời nhà Thanh. Vì sao lại có sự đứt đoạn này?

Ông Vệ Minh:
Tôi cho rằng có hai nguyên nhân chính dẫn đến sự gián đoạn này.

Thứ nhất, từ cuối triều Thanh đến thời Dân quốc, chế độ quân chủ bị lật đổ, cả đất nước rơi vào các cuộc loạn lạc triền miên.

Sau khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, nền tảng kinh tế quốc gia còn yếu, mọi nỗ lực lúc đó chủ yếu dồn cho việc khôi phục và phát triển kinh tế. Vì vậy, việc nghiên cứu về giá trị dược lý của trà dần bị ngưng lại.

Thứ hai, cùng với sự du nhập ngày càng sâu của y học phương Tây vào Trung Quốc, không chỉ trà liệu pháp bị đứt mạch, mà nhiều mảng khác của y học cổ truyền Trung Hoa cũng bị gián đoạn hoặc suy yếu.

Dưới đây là phần dịch tiếp theo, được trình bày trau chuốt, chuẩn học thuật, giữ đúng tinh thần của văn bản gốc – thích hợp cho bài đăng chuyên đề, tài liệu hội thảo hoặc nghiên cứu về trà liệu pháp trong bối cảnh Đông – Tây y giao thoa:

Sự suy thoái của toàn bộ nền y học cổ truyền Trung Quốc, thực chất, là kết quả tất yếu dưới tác động của làn sóng văn minh phương Tây.

Dưới ảnh hưởng mạnh mẽ của Tây y, người Trung Quốc dần hình thành quan niệm rằng Tây y có tác dụng nhanh, còn Đông y thì hiệu quả kém rõ rệt. Thậm chí, vào thời Dân quốc, đã từng có ý kiến công khai đòi xóa bỏ y học cổ truyền.

Trong bối cảnh xã hội đầy bất lợi như vậy, sự thiếu thiện chí, thậm chí đàn áp đối với Đông y cũng kéo theo hệ quả là đánh giá thấp dược học truyền thống, bao gồm cả việc phủ nhận giá trị y dược của trà.

Sự biến mất tạm thời của trà liệu pháp khỏi sân khấu lịch sử vì thế trở thành một kết quả gần như tất yếu.

Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi sâu sắc trong môi trường sống và làm việc hiện đại, cấu trúc bệnh lý xã hội cũng đã biến đổi đáng kể, đặc biệt là sự gia tăng của các bệnh rối loạn chuyển hóa cũng như các bệnh lý tinh thần, tâm lý.

Cùng lúc, khi mức sống nâng cao, con người ngày càng quan tâm đến tác dụng phụ của thuốc, cũng như nỗi đau đi kèm trong quá trình điều trị hiện đại.

Những chuyển biến mang tính bản chất này đã mở đường cho sự trở lại của trà liệu pháp Trung Hoa như một phương pháp chữa trị nhân văn và tự nhiên.

Cho nên, sự suy thoái của trà liệu pháp là lựa chọn lịch sử, nhưng sự phục hưng của nó trong tương lai cũng là lựa chọn của thời đại.

Hỏi: Chúng tôi cũng chú ý rằng, trong một số y thư từ trung kỳ nhà Thanh đến thời Dân quốc, có xuất hiện những đánh giá tiêu cực về trà.
Ví dụ như Bản Thảo Tái Tân của Diệp Quế đời Thanh viết:

“Trà, uống ít thì thanh tâm, sinh tân, tiêu thực. Nhưng nếu uống nhiều sẽ giúp thấp.”
Hay như Trứ Viên Y Dược Học của Dương Hy Linh thời Dân quốc nói:
“Trà có thể thanh thần, tỉnh ngủ… nếu miệng không khát thì không nên uống.”

Điều này khiến người ta dễ liên tưởng đến câu “thuốc nào cũng có ba phần độc”.
Vậy nếu đặt trà vào hệ quy chiếu của Đông y, chúng ta nên hiểu và đối xử ra sao với cái gọi là “độc tính” của trà?

Ông Vệ Minh:
Về điểm này, tôi có hai ý muốn chia sẻ:

Thứ nhất, tôi từng hướng dẫn một học viên sau đại học thực hiện đề tài nghiên cứu:
“Uống trà có thể gây ra những bệnh gì?” – thay vì chỉ tìm hiểu trà có thể chữa bệnh gì.

Trong thư tịch cổ Trung Hoa, thực sự có rất nhiều ghi chép về mặt “phản tác dụng” của trà. Và chúng ta không cần né tránh điều này.

Vì nếu đã công nhận trà là một vị thuốc, thì tất yếu nó cũng sẽ có những thiên lệch – tức những đặc tính lệch về hàn, nhiệt, táo, thấp,… vốn là bản chất của dược tính trong Đông y.

Tuy nhiên, thiên lệch không có nghĩa là độc.
Con người từ xưa đến nay vẫn dùng đặc tính lệch ấy để trị bệnh, nhưng nếu dùng sai hoặc quá liều, thì hoàn toàn có thể gây tổn hại cho cơ thể.

Tôi cho rằng điều đó hoàn toàn bình thường và cần nhìn nhận một cách khách quan.
Không nên chỉ nói về mặt tốt của trà, mà cần nhận thức đầy đủ cả hai mặt – để từ đó sử dụng trà một cách thận trọng và khoa học hơn.

Không nên chỉ nghe ai đó nói rằng loại trà nào có thể chữa bệnh gì, rồi uống tùy tiện.
Điều đó không phải là trà liệu pháp, mà là ngộ dược (uống thuốc một cách mê tín).

Nếu trà bị ẩm mốc, lên men hỏng, hoặc bị trộn lẫn với các chất phụ gia độc hại, thì chắc chắn chúng tôi không khuyến khích sử dụng.

Một khi bản thân chất lượng trà không đảm bảo, thì không những không mang lại lợi ích, mà còn có thể gây ra những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng hơn.

Câu nói thứ hai tôi muốn nhấn mạnh là: chúng ta cần uống trà đúng cách.
Ngay cả khi trà hoàn toàn sạch và có lợi cho sức khỏe, nếu uống sai cách – chẳng hạn như pha quá đậm, uống với lượng lớn, không đúng thời điểm – thì cũng là không phù hợp.

Hiện nay, chúng tôi đã thành lập hơn mười trung tâm trải nghiệm văn hóa trà liệu trên toàn quốc, đồng thời phát triển hơn mười sản phẩm trà liệu được sử dụng trực tiếp tại các trung tâm.

Mục tiêu là:
Khi người bệnh đến trải nghiệm trà liệu, họ phải cảm nhận được hiệu quả ngay tại chỗ – chứ không phải mang trà về nhà uống suốt 10 ngày nửa tháng rồi mới mong thấy tác dụng.

Nếu không cảm nhận được hiệu quả ngay lúc trải nghiệm, thì với chúng tôi, đó là sản phẩm vô hiệu.

Hiện nay, nhiều người chưa hiểu đúng về trà liệu pháp Trung Hoa.
Họ nghĩ chúng tôi đang dùng khái niệm để đánh bóng, thổi phồng, hoặc chỉ để bán hàng.
Nhưng thực tế không phải như vậy.

Chúng tôi muốn thông qua trải nghiệm thực tế và thực hành lâm sàng, để chứng minh rằng: tác dụng trị liệu của trà – là điều có thể cảm nhận được ngay lập tức.

Giới thiệu nhân vật được phỏng vấn:

Ông Vệ Minh
   •   Chủ tịch Hiệp hội Trà Liệu Học Hồng Kông
   •   Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Trà Liệu Hồng Kông
   •   Nguyên giảng viên chính Khoa Y học cổ truyền, Đại học Baptist Hồng Kông
   •   Chuyên gia đánh giá học thuật ngành y cổ truyền của Hội đồng Đánh giá Học thuật và Nghề nghiệp Hồng Kông

Ông tốt nghiệp chuyên ngành Y học cổ truyền tại Học viện Trung y An Huy (nay là Đại học Trung y Dược An Huy) năm 1982.
Năm 1986, ông thi đỗ cao học tại Viện Nghiên cứu Trung y Trung Quốc (nay là Viện Hàn lâm Trung y Trung Quốc), học trò của Quốc y Đại sư – Viện sĩ Trần Khả Dực, và nhận bằng Thạc sĩ Y học.

Sau tốt nghiệp, ông công tác tại Bệnh viện số 1 trực thuộc Học viện Trung y An Huy (nay là Đại học Trung y Dược An Huy).

Năm 2000, ông gia nhập Đại học Baptist Hồng Kông, tích cực thúc đẩy giáo dục y học cổ truyền và nghiên cứu trà liệu tại Hồng Kông.

Ông là người sáng lập chương trình đào tạo chứng chỉ “Trà dưỡng sinh Trung y” đầu tiên, đồng thời khai giảng khóa học “Trà Liệu Học Trung y” cấp văn bằng đầu tiên tại Hồng Kông.
Tính đến nay, ông đã đào tạo gần 20 học viên cao học chuyên sâu về hướng trà liệu học.

#vienmencham